Không chỉ hoàn thiện khung pháp lý cho các mô hình sáng tạo mới như dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 còn mở đường thương mại hóa tài sản trí tuệ và siết chặt trách nhiệm của nền tảng số. Đây được xem là “đòn bẩy” thể chế quan trọng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025) chính thức có hiệu lực từ 1/4/2026. Chung quanh những điểm mới và yêu cầu đặt ra trong tổ chức thực thi Luật, phóng viên Báo Nhân Dân có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về thực trạng bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và đổi mới sáng tạo?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Tôi nhìn nhận thực trạng bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam hiện nay theo hai chiều: Nhu cầu thị trường tăng rất nhanh nhờ kinh tế số và đổi mới sáng tạo; trong khi kỷ luật thực thi trên không gian mạng vẫn là khâu cần bứt phá.

Về mặt tích cực, thương mại điện tử năm 2024 đạt khoảng 25 tỷ USD (tăng 20%) và chiếm khoảng 9% tổng doanh số bán lẻ, kéo theo nhu cầu bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng, phần mềm và nội dung số. Việt Nam giữ vị trí 44 trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2024 và tiếp tục đứng 44/139 trong năm 2025.

Ở góc độ xác lập quyền, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) ghi nhận năm 2024 Việt Nam có khoảng 91.621 đơn nhãn hiệu (xếp 19 toàn cầu), nhưng độ trễ đăng ký nhãn hiệu vẫn cao (khoảng 662 ngày).

Tuy nhiên, nếu thủ tục chỉ nhanh hơn mà thực thi không mạnh hơn thì đổi mới sáng tạo vẫn bị “xói mòn” bởi vi phạm. Năm 2025, lực lượng quản lý thị trường xử lý 23.402 vụ liên quan hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và vi phạm trên thương mại điện tử. Ở bình diện quốc tế, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) tiếp tục xếp Việt Nam vào danh sách cần theo dõi và nêu quan ngại về vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả bán qua nền tảng, livestream.

Do đó, sở hữu trí tuệ phải trở thành “hạ tầng mềm” của kinh tế số. Muốn khơi dậy đổi mới sáng tạo, phải chuyển từ “xử lý vụ việc” sang “quản trị hệ sinh thái”: Dữ liệu hóa thực thi, tăng chế tài thực chất và buộc mọi chủ thể, kể cả nền tảng số cùng chịu trách nhiệm.

Phóng viên: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Theo ông, những điểm mới của Luật sẽ tác động như thế nào đến hoạt đăng ký, bảo hộ và thương mại hóa tài sản trí tuệ tại Việt Nam?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Luật có hiệu lực từ 1/4/2026 sẽ tác động trực tiếp đến chuỗi “đăng ký, khai thác và thực thi” tài sản trí tuệ theo hướng số hóa.

Ở khâu bảo hộ, Luật cập nhật đối tượng theo logic sản phẩm số: kiểu dáng công nghiệp được ghi nhận cả dạng vật lý và phi vật lý; việc áp dụng công nghiệp bao gồm tái tạo đồng nhất sản phẩm phi vật lý trên không gian mạng. Nhờ đó, thiết kế số, giao diện, mô hình 3D có cơ sở bảo hộ rõ hơn.

Ở khâu công nghệ mới, Luật giao Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền khi đối tượng sở hữu trí tuệ có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo; đồng thời cho phép dùng văn bản, dữ liệu đã công bố hợp pháp để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI, với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền.

Ở khâu thương mại hóa, Luật bổ sung cơ chế quản lý, khai thác và khuyến khích góp vốn, thế chấp bằng quyền sở hữu trí tuệ đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số hoạt động sở hữu trí tuệ, hình thành cơ sở dữ liệu về bảo hộ và dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, đòn bẩy cho định giá và chuyển giao.

Cuối cùng, thủ tục và thực thi được gia cố: Công khai ngay đơn nhãn hiệu, cơ chế thẩm định nội dung nhanh; trách nhiệm của chủ quản nền tảng số trong bảo vệ quyền; và biện pháp gỡ bỏ/ẩn/vô hiệu hóa truy cập nội dung vi phạm, kèm nâng trần bồi thường vật chất.

Tổng thể, Luật Sở hữu trí tuệ giúp giảm chi phí giao dịch và nâng niềm tin pháp lý cho đổi mới sáng tạo.

Phóng viên: Để các quy định mới của Luật sớm phát huy hiệu quả trong thực tiễn, đâu là những giải pháp then chốt nhằm đưa Luật nhanh chóng đi vào cuộc sống, qua đó tạo động lực mạnh mẽ cho đổi mới sáng tạo, thưa ông?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Để quy định mới sớm phát huy hiệu quả, theo tôi phải triển khai Luật theo tư duy “chương trình hành động”: Có tiến độ, có chỉ số đo lường và có trách nhiệm cá nhân đúng tinh thần triển khai quyết liệt, tránh hình thức, đo lường được kết quả.

Trước hết là hoàn thiện văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành đúng hạn. Kết luận của Ban Chỉ đạo Trung ương yêu cầu trong tháng 4/2026 hoàn thành 100% văn bản triển khai các luật, nghị quyết được Quốc hội thông qua năm 2025. Kế hoạch triển khai thi hành Luật (Quyết định 224/QĐ-TTg) cũng xác định trọng tâm: ban hành văn bản hướng dẫn, tuyên truyền, tập huấn, rà soát hệ thống pháp luật và tăng cường kiểm tra giám sát.

Tiếp theo là “năng lực thực thi” để Luật tạo tính răn đe trong thực tế số. Chỉ thị 02/CT-TTg đặt phương châm xử lý “6 rõ” và giao xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời ứng dụng AI, blockchain để phát hiện, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền trên môi trường số. Trên nền đó, cần cơ chế phối hợp liên ngành thường trực và quy trình xử lý nhanh để gỡ bỏ, phong tỏa nội dung vi phạm và thu thập chứng cứ số.

Cuối cùng là mở đường cho thương mại hóa: chuẩn hóa định giá quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế kế toán, tín dụng để doanh nghiệp góp vốn, thế chấp; phát triển tổ chức trung gian; và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, startup gắn chiến lược sở hữu trí tuệ với chiến lược sản phẩm.

Phóng viên: Trước tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp, theo ông, vai trò giám sát của Quốc hội cần được phát huy ra sao để bảo đảm pháp luật được thực thi hiệu quả trong thực tiễn?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Trước tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số, giám sát của Quốc hội phải đi vào “cấu trúc thực thi”: Hướng dẫn kịp thời, phối hợp liên ngành và trách nhiệm nền tảng số.

Quốc hội cần giám sát tiến độ ban hành văn bản dưới luật và tổ chức thi hành. Ban Chỉ đạo Trung ương yêu cầu tháng 4/2026 hoàn thành 100% văn bản triển khai các luật, nghị quyết được Quốc hội thông qua năm 2025; đây phải là mốc giám sát bắt buộc, gắn trách nhiệm người đứng đầu.

Quốc hội cũng cần giám sát việc thực thi các công cụ bảo vệ quyền trên không gian mạng mà Luật đã quy định: trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, chủ quản nền tảng số và biện pháp buộc gỡ bỏ/ẩn/vô hiệu hóa truy cập tới nội dung, tài khoản, website, ứng dụng hoặc định danh Internet liên quan hành vi xâm phạm. Giám sát phải dựa trên chỉ số như thời gian xử lý yêu cầu gỡ bỏ, tỷ lệ tái vi phạm và số vụ bị khởi tố.

Cuối cùng là giám sát nguồn lực và dữ liệu. Chỉ thị 02/CT-TTg đặt phương châm “6 rõ” và giao xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi, ứng dụng AI, blockchain để phát hiện, truy xuất và bảo vệ quyền trên môi trường số. Quốc hội phải bảo đảm ngân sách, đồng thời giám sát hiệu quả: dữ liệu có liên thông liên ngành và hỗ trợ điều tra, xét xử hay không.

Phóng viên: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và công nghệ số phát triển nhanh chóng, theo ông việc hoàn thiện thể chế về sở hữu trí tuệ cần ưu tiên những vấn đề cốt lõi nào?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và công nghệ số phát triển nhanh, ưu tiên hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ phải bám tinh thần Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị: Thể chế là điều kiện tiên quyết, đi trước một bước và khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Ưu tiên thứ nhất là thực thi hiệu quả trên không gian mạng. Luật đã xác lập trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số, đồng thời cho phép áp dụng biện pháp gỡ bỏ/ẩn/vô hiệu hóa truy cập nội dung vi phạm. Việc hoàn thiện thể chế cần rõ quy trình xử lý nhanh, chuẩn chứng cứ số và cơ chế chống lạm dụng.

Ưu tiên thứ hai là khung pháp lý cho dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Luật giao Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền khi đối tượng sở hữu trí tuệ có sử dụng hệ thống AI; đồng thời cho phép khai thác văn bản, dữ liệu đã công bố hợp pháp để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Cần sớm làm rõ tiêu chí “bất hợp lý” để giảm rủi ro tuân thủ.

Ưu tiên thứ ba là “thị trường hóa” tài sản trí tuệ trong bối cảnh chuẩn mực Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới ngày càng cao. Luật mới khuyến khích góp vốn, thế chấp bằng quyền sở hữu trí tuệ và thúc đẩy dữ liệu về giá giao dịch; vì vậy cần hoàn thiện cơ chế định giá, kế toán, thuế, tín dụng và phát triển tổ chức trung gian.

Như vậy, thể chế sở hữu trí tuệ phải vừa bảo vệ sáng tạo, vừa biến sáng tạo thành nguồn lực phát triển bền vững.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!